Lestrarhvatningarráð inn í sumarið
Gefum lestri pláss í hversdeginum
Skólaslit grunnskóla eru í augsýn og framundan er hin dásamlega (og stundum agalega) óregla sumarsins. Eitt af því sem fer stundum út af sporinu á sumrin er yndislestur barna og ungmenna. Og fullorðinna!
Í heimsfaraldrinum var þjóðin hvött til að lesa og í samhengi við það birti ég nokkrar hugleiðingar á Facebook-síðunni minni, sem lituðust af því að þá átti ég börn á yngsta- og miðstigi grunnskóla. Um daginn minntist kunningjakona mín á þessa lestrarsamantekt, sem ég var raunar búin að gleyma, og ég fletti gömlu færslunum upp. Þær reyndust ekki alvitlausar, svo hér koma þær, mjög lítillega umorðaðar.
Lestrarhvatningarráð #1 - Ekki bíða eftir því að barnið taki sjálft upp bók.
Við fullorðna fólkið þurfum að leiða börn til bóka. Ekki samt gera það að kvöð að lesa. Reynum frekar að gera lesturinn eftirsóknarverðan.
Á mínu heimili er reglulega tilkynnt að „lestrarkósí“ sé framundan. Þá sitja allir í fjölskyldunni með sína bók (eða Andrésblað) og hafa það huggulegt saman í stofunni. Oftast er eitthvert snarl á borðinu. Við kveikjum á kerti - eða látum YouTube spila fyrir okkur mynd af arineldi. Stundum er tónlist. Það eru alltaf teppi fyrir alla til að kúra undir. Þetta hefur gefist vel og er tilhlökkunarefni fyrir okkur öll - líka núna þegar krakkarnir mínir eru orðnir unglingar.
Lestrarhvatningarráð #2 - Setjum inn lestur eins víða í lífið og hægt er.
Höfum bókmenntirnar alltaf nærtækar, jafnvel á óvæntum stöðum. Stafræna byltingin gerir það mögulegt að allir séu með bók í símanum sínum, sem kemur sér vel á tannlæknabiðstofum og á ferðalögum ef gleymst hefur að stinga pappírsbók í töskuna.
Hljóðbækur eru fullkomnar þegar öll fjölskyldan hjálpast að við „sokkaleikinn“ þegar þurrkarinn er tæmdur.
En uppáhalds óvænti staðurinn okkar mæðgina fyrir lestur þegar drengurinn minn var lítill? Hiklaust bókabað! Heitt vatn, froða og notalegheit - og foreldri sem les fyrir barnið í baðinu. Ég held raunar að sonurinn hafi ekki haft hugmynd um að þetta væri nokkuð óvenjulegt. Honum þótti lesturinn jafnmikilvægur og handklæðið þegar kom að buslinu.
Allt hangir þetta á þeirri hugmynd að gera lestur eftirsóknarverðan og tengja við hann jákvæðar tilfinningar, svo barninu lærist smám saman að leita sjálft í bókmenntirnar.
Lestrarhvatningarráð #3 - Leyfum allar bækur
Auðvitað er hægt að stýra úrvalinu á heimilinu og stundum þurfa börnin að lesa ákveðnar bækur fyrir skólann en stóra málið er að vera ekki með boðun um það hvað sé í lagi og hvað ekki. Ég hallast að því að leyfa barninu að stýra ferðinni að langmestu leyti. Það getur nefnilega líka verið þroskandi að lesa lélegar bækur.
Og þetta snýst heldur ekki bara um gott og lélegt, heldur getur líka snúist um að við viljum að börnin velji sér „aldurssvarandi bækur“ eða eitthvað sem okkur finnst sjálfum líta svo óskaplega gæðalega út. En gefum þeim frelsi. Stundum vildu börnin mín fletta orðalausum myndasögum um gula skósveina frekar en að lesa texta þegar við höfðum lestrarstund og ég fann alveg hjá mér viðbragð sem langaði að leiða þau að meira ögrandi efni. En ég stoppaði mig af.
Ef gulir skósveinar eru afslappandi og skemmtilegir - þá er það fínt. Þá venjast krakkarnir því að sumar bækur geri ekki kröfu á mann heldur veiti manni bara skjól og gleði. Það er gott. Lestur hefur svo fjölþætt hlutverk í lífinu.
Lestrarhvatningarráð #4 - Nýtum öll bókaform sem eru í boði
Við fjölskyldan notum svolítið hljóðbækur - sérstaklega í bílnum - en mér finnst líka mikilvægt að sýna börnunum mínum rafbækur.
Bæði er það gott að í rafbók geta þau oftast stillt letur og birtustig eftir hentugleika, en rafbókalestur gerir þau líka meðvituð um að fullorðið fólk sem er með augun límd við skjá er ekki endilega að hanga á samfélagsmiðlum, heldur að lesa bækur. Það er gott fyrir börn að skynja að bækur eru víða og það eru margar leiðir til þess að nálgast þær.
Svo get ég eiginlega ekki nefnt ólík bókarform án þess að árétta það að myndasögur eru frábær kostur sem aldrei ætti að tala niður! Óskandi að við ættum fleiri á íslensku.
Lestrarhvatningarráð #5 - Sköpun
Það að búa til sínar eigin sögur kveikir áhuga á sögum annarra. Það fær krakkana til þess að hugsa um þætti skáldskaparins og þá lesa þau bækur með öðrum augum.
Ég mæli þess vegna með því að láta börnin skrifa sínar eigin sögur. Það verður líka gaman að eiga þær eftir nokkur ár!
Við eigum söguteninga hérna heima sem eru mjög skemmtilegir. Það er líka hægt að nota uppflettibækur - til dæmis málshátta- eða tilvitnanabækur - til þess að fá hugmyndir. Þá flettir maður og lætur vísifingur velja kveikjuna að sögunni sinni.
Söguna má svo segja ýmist með orðum eða myndum.
Lestrarhvatningarráð #6 - Skiptumst á
Þetta eru engin ný vísindi - en þau virka:
Skiptumst á að lesa með ungum lesanda. Ein bók, tveir lesarar. Kannski les foreldri tvær síður fyrir hverja sem barnið les. Kannski semst eitthvað öðruvísi. En gerum lesturinn að semvinnuverkefni þar sem báðir leggja sitt af mörkum og ræðum svo um söguþráðinn. Þannig getum við gert barninu lesturinn upphátt léttari, án þess að hafa nokkurn upplestrartíma af því. Barnið les jafnmikið upphátt og það hefði annars gert, en það er miklu minna púl og meiri gæðastund. Allir græða!
Lestrarhvatningarráð #7 - Munum fræðibækur
Kennslubækur í því hvernig maður býr til slím eru líka lestur. Spennandi bækur um skordýr eða svarthol kitla forvitnina og forvitnin knýr lestraráhugann (og svo margt annað!). Ævisögur fyrir krakka eru líka góður kostur þegar kemur að óskálduðum bókum fyrir börn. Aðalmálið er að prófa alls konar bækur.
Lestrarhvatningarráð #8 - Leikum með orð
Það er alkunna að lestur stækkar orðaforðann. Orðin eru leiðin sem við höfum til að miðla hugsunum okkar og það skiptir máli að geta orðað hugsunina á sem nákvæmastan hátt. Stækkun orðaforðans gerist svolítið sjálfkrafa við lestur - ef lesandinn er að lesa bækur í réttum þyngarflokki - en það er líka gaman að velta orðunum markvisst fyrir sér.
Tölum því um orð þegar við lesum upphátt. Tökum þau í sundur - snúum þeim á haus. Skoðum hvernig þau eru hugsuð. Með því að vekja athygli á byggingareiningum tungumálsins verður það skiljanlegt og möguleikarnir óþrjótandi!
Athugum líka að ungir lesendur láta mann ekki alltaf vita þegar þeir skilja ekki orð! Þegar Nærbuxnaverksmiðjan kom út las ég í marga mánuði úr kafla sem fjallar um það að Ólína elskar kanínur og Gutti - andköf - lítur á þær sem vandamál fyrir meindýraeyði. Ég var búin að lesa kaflann fyrir mörg þúsund börn þegar ég fattaði að hverfandi minnihluti þeirra vissi hvað orðið meindýraeyðir þýðir...
Lestarhvatningarráð #9 - Hjálpum ungum lesendum að ræða bókmenntir
Ég vann á almenningsbókasafni í mörg ár og þar sá ég nokkuð sem ég held að skipti mjög miklu máli: Krakkar taka mark á meðmælum jafningja sinna. Stundum verður næstum eins og það að hafa lesið ákveðnar bækur verði stöðutákn í skólanum, ALLIR eru að tala um einhverja bók. Það er frábært!
Svo við skulum markvisst reyna að búa til vettvang fyrir krakkana til þess að tala um bækur sín á milli. Sumir foreldrar eru með leshringi fyrir börnin sín og vini þeirra. Einhverjir skólar hvetja krakka til að skrifa bókardóma í skólablaðið eða á Goodreads, og þá geta félagarnir séð hvað hinum finnst. Horfum með þeim á Krakkakiljuna og ræðum um hvað við sjáum þar. Leiðum þau að kosningunni um Bókaverðlaun barnanna.
Svo er líka bara hægt að grípa tækifærið þegar vinabörn koma í heimsókn og hefja samtal um lestur. Spyrja þau hvað þau séu að lesa og mæla með bókum í leiðinni. Samtöl um bækur skipta máli. Það skiptir máli að bækur séu sýnilegur partur af daglegu lífi og umræðu í samfélaginu. Gefum þeim pláss.
Lestarhvatningarráð #10 - Markmiðasetning
Sumir krakkar (og sumir fullorðnir!) fá mikið út úr markmiðasetningu. Það má alveg nýta hana við yndislestur. Ákveðum hvað við ætlum að lesa margar bækur í mánuðinum og skilgreinum verðlaun ef markmiðið næst. Ákveðum að lesa á hverjum degi og fáum stimpil eftir hverja lestrarstund. Reynum jafnvel - ef okkur finnst það skemmtilegt - að setja reglulega ný hraðamet í upplestri.
Öðrum finnst þessi nálgun ekkert skemmtileg og þeir upplifa þetta allt sem kvaðir og þá er betra að sleppa því.
Aðallega skulum við öll reyna að eiga ljúfar lestrarstundir í sumar, sama í hvaða formi þær eru. Þær gera lífið svo helvíti næs.
